باستان شناسی وجغرافیای تاریخی قصص قران

باستان شناسی از علوم کمکی علم تاریخ به حساب می آید . علاوه بر این علم می توان از علوم کمکی دیگر در تاریخ نام برد مانند : نام شناسی ، قدرت شناسی ، رمز نگاری ، اصالت شناسی ، کتیبه شناسی ، جغرافیا ، علامت شناسی ، نام آب ها ، سکه شناسی ، نوشتار شناسی ، مهر شناسی ، محل شناسی و...

از نظر لغوی باستان شناسی به معنای "علم شناسایی اشیای قدیمی " است . دانش که تمام آثار بر جا مانده از انسانها در زیر یا روی زمین را طبقه بندی وتنظیم می کند .

تا قرن 18 باستاشناسی اهمیت چندان نداشت و آگاهی مردم از عصر باستان به متون تاریخنگاری قدیم و کتاب مقدس محدود می شد ، تا اینکه در سال 1711کشف چند مجسمه باعث شد که 50 سال بعد شهرهای بزرگ " هر کولا نوم " و " پمپی " از زیر توده خاکستر ومواد مذاب بیرون آید . بعد از آن شور واشتیاق خاص برای دست یابی به اشیای باستانی شروع شد وفعالیت های چشمگیر انجام یافت وبرای اینکه باستان شناسی دارای قواعد واصول مشخص علمی باشد ، رشته دانشگاهی به همین نام شروع به کار کرد و بعد از آن باستانشناسی علمی که با روش قاعده مند به تشخص اماکن باستانی ، حفریات ، کشف آثار باستانی ، تحلیل وطبقه بندی سفال ها و ابنیه همت گمارد که نتایج پر بار را به دنبال داشت .امروزه برای کشف آثار باستانی روش های متفاوت به کار گرفته می شود چون : استفاده از کربن برای تشخص قدمت اشیا وعمر تقربی آن ، روش های الکترو مغناطس ، و روش های مبتنی بر آزمایش کیفیت خاک .

یکی از بحث های مهم در عرصه تاریخ ، باستان شناسی و جغرافیای تاریخی قصص قران کریم است . در قران از حوادث و وقایع امم گذشته وملوک سرزمین های پشین یاد شده وانبیا ورسولان برای هدایت امت های قدیم از سوی خداوند مبعوث شدند . شناخت جغرافیا ی سر زمین های اشاره شده در قران کریم ومحل ماموریت پیامبران واقوام وامت آنان موضوع بحث این مقاله است . اهمیت موضوع از آنجا روشن میگردد که قران تاریخ پیامبران وامم وملوک را بصورت تابلو های زنده ومتحرک باز سازی می کند به طور که دنیای تاریخی را به صورت وقایع حال درآورده و مردم را به مشاهده این حوادث جهت عبرت گیری ترغیب می کند .

در قران بیش از 13 بار به سیر وسیاحت در زمین برای مطالعه تاریخ پشینیان تاکید شده وعبارت " سیروا فی الارض " شاید اشاره به حفاری و کندوکاوی در زیر زمین باشد . از نظر تاریخی حفاری برای کشف آثار باستانی در میان مسلمانان به قرن چهارم هجری بر می گردد که برای اولین بار آثار وابنیه قوم عاد در قریه هندیجان مورد کاوش قرار گرفت[1].

در قران به بعض تمدن های چون مصر ، بین النهرین ، فینیقیه ، عربستان ، سبا ، ترکیه ، آسیای میانه وایران اشاره شده از جمله جسد باقی مانده فرعون مصر " رامسیس دوم " واصحاب کهف مورد اشاره قرار گرفته وآنها از آیات ونشانه های الهی قلمداد شده و کسانی که به این آیات غفلت می ورزند ، مورد نکوهش قرار گرفته اند [2] . کار تحقیقی در این مورد سابقه طولانی ندارد وبه ندرت می توان آثاری را پیدا کرد که به باستان شناسی قصص قران پرداخته با شد ، از جمله کار های انجام شده می توان به کار " ندوی" در پاکستان اشاره کرد که کتاب به نام الارض القران را نوشت که تا حدودی به موضوع جغرافیای تاریخی مورد اشاره در قران پرداخته است وابوالاعلی مودودی در سال 1951 در تفسیر خود بنام تفهیم القران ، نقشه های برای پاره از نقاط قرار داده است . اما کار عمده واساسی را دکتر عبد الکریم بی آزارشیرازی در کتابش " باستان شناسی وجغرافیای تاریخی قصص قران " انجام داده که در نوع خود بی نظیر است. ایشان ضمن اشاره به کاوش های انجام شده در رابطه با مطالعه آثار پشینیان ، به شناخت جغرافیای تاریخی اماکن همرا با نقشه های رنگی وتوضحات لازم همت گمارده است .

در ارتباط به اماکن باستانی اشاره شده در قران کریم ، می توان به موارد تاریخی ذیل اشاره کرد :

1.     باستان شناسی وجغرافیای تاریخی قران در بین النهرین.

2.     باستان شناسی وجغرافیای تاریخی قران در فینیقیه .

3.     باستان شناسی وجغرافیای تاریخی قران در اردن .

4.     باستان شناسی وجغرافیای تاریخی قران در مصر .

5.     باستان شناسی وجغرافیای تاریخی قران درعربستان .

6.      باستان شناسی وجغرافیای تاریخی قران دراحقاف وسبا .

7.     باستان شناسی وجغرافیای تاریخی قران در ترکیه .

8.     باستان شناسی وجغرافیای تاریخی قران در آسیای میانه .

9.     باستان شناسی وجغرافیای تاریخی قران در ایران .

10.                        باستان شناسی تورات وانجیل وقران ونامه های پیامبر ( ص) .

در این نوشته نظر اجمالی به اماکن تاریخی قصص قران و باستان شناسی انجام شده در بین النهرین پرداخته می شود ، بحث گسترده که شامل تمامی اماکن فوق باشد از توان این پژوهش خارج است وطبعا وقت وتتبع ویژه را می طلبد .

جغرافیای تاریخی بین النهرین

بین النهرین چنانکه ازنام آن پیدا است ، ناحیه است در آسیا واقع میان دو رود خانه دجله وفرات وحاصل رسوبات این دو رود خانه که از دشت های ارمنستان سرازیر می شود . دو رود خانه دجله وفرات به ترتیب به طول1950 و2780 کیلومتر در 200 کیلومتری مصب خود در خلیج فارس به هم می پیوندند وشط العرب یا اروند رود را تشکیل می دهند. واژه بین النهرین از نظر تاریخنگاران به مفهوم تمدنی است شکوفا در ناحیه خلیج فارس که از شمال به کوه های ارمنستان و فلات ایران واز جنوب به صحاری عربستان محدود می شود . این سرزمین مدتها پیش از مصر ،یعنی در هزاره چهارم ق.م عصر ماقبل تاریخ خود را پشت سر گذاشته است . در بین النهرین تمدن های زیاد شکل گرفته که در سیر پشرفت بشر وتمدن ، نقش ارزنده ایفا کرده است . تمدنهای مانند : سومریها ، فینیقیها ، آشوری ها ، ایلامی ها، هیتی ها ، میتانی ، سکاها ، وآرامی ها . در حال که بعض از این اقوام تاریخی در بدنه اقوام دیگر جذب شدند مانند سومری ها ، فینیقی ها وآشوری ها ،که جذب سامی ها شدند که بعدها در آن سرزمین وارد شدند ، بعض از اقوام تاریخی این سرزمین بکلی ناپدید شدند مانند هیتی ها، میتانی ها ، سکاها وآرامی ها . گرچند پژوهش های انجام شده در سالهای اخیر نشان می دهد که بر اساس شواهد تاریخی چون اسطوره شناسی ، آواشناسی ، اسکلت بندی مجسمهای پیدا شده ، ونشانهای از اوستا ومتون قدیم ، " هزاره های فعلی ساکن در افغانستان " بقایای سکاها می باشد ، چیزی که در مشاهدات "هیونگ تسانگ" زایر چینی ، وقبل از وی در نوشته های " کورتیوس " تاریخ نویس یونانی که همراه اسکندر از افغانستان فعلی گذر کرده واز هزاره جات مسکن هزاره ها دیدن کرده است هزاره ها به عنوان جنگ جویان ماهر  توصیف که دقیقا شامل حال هزاره های فعلی می گردد. "هیونگ تسانگ"  از این قوم بنام "هزولا" یاده کرده که عبد الحی حبیبی می گوید هزولا همان هزاره است . شرق شناسان از جمله " ژ فیریر" امریکای در قرن 18 بر این عقیده شدیدا پافشاری می کرد که " هوزوی " مورد اشاره در متون قدیم ، همان هزاره های فعلی است وعبد الحی حبیبی هم هزاره ها را از ساکنین اصلی افغانستان قدیم می داند [3]. 

آنجه که مسلم است این است  تمدن که در بین النهرین شکل گرفت از جمله تمدن سومری خیلی جلو تر از تمدن مصر بوده است . اولین سلسله پادشاهی مصر یعنی سلسله " تینی " در سال 2800 ق.م تشکیل شد در حال که بین النهرین عصر ماقبل تاریخ خود را همانطور که ذکر شد در هزاره چهارم قبل از میلاد پشت گذاشت وخط والف بای نوشتاری شکل گرفت .

بین النهرین در مقایسه با مصر دیرتر مورد توجه باستان شناسان قرارگرفت به همین جهت کاوش های تاریخی نیز با تاخیر انجام شد . در سال 1216 ه.ق یک باستان شناس انگلیسی بنام " هنری لایارد " خرابه های شهرنینوا شهر یونس پیامبر را خاکبر داری کرد . در سال 1267 ایشان موفق شد کتابخانه " آشور بانیپال " آخرین شاه آشوریان ، مربوط به سالهای 668 – 633ق.م را کشف کند .در این کتابخانه 20000لوح کتبی وجود داشت [4] .

بطور کلی اطلاعات در مورد بین النهرین را می توان از چهار منبع در یافت کرد :

·        کتاب مقدس : کتاب مقدس عهدعتیق اشارات متعدد به اقوام خاور میانه دارد . نقد های زبان شناختی وتاریخی از کتاب مقدس در قرن نوزدهم که چگونه می توان از نکات موجود در تورات استفاده کرد .

·        هزاران لوح میخی طبقه بندی شده ، باز نویسی وترجمه شده که به موضوعات مختلف مربوط می شود ، چون :  

الف : متون تاریخی ( فهرست اسامی پادشاهان ، شخصیت ها ، شرح جنگ ها ، معاهدات)

      ب  : متون مذهبی ( مراسم ، آداب وتشریفات ، فهرست اماکن مذهبی ، ادعیه و غیره )   

      ج  : متون پیشگوی : فن تعبیر وپیشگوی با بررسی امعا واحشاء قربانی ، به ویژه کبد .

       د  : متون علمی  : ریاضیات ، ستاره شناسی ، پزشکی ومتون درسی .

       ذ  : متون قضایی  : قوانین ، قواعد ومقررات اقتصادی ( آمار ، اسناد مالی وتجاری )

       ز  :  متون زندگی روز مره :  نامه ها ، قرار داد ها ، فهرست ها .

       س :  متون ادبی :  شعر ، حماسه .

       ش :  حشو وزواید  :  تحشیه ، مهر ها ، علایم ذکر شده در پای اسناد و نامه ها ( یاد

           داشتهای کاتبان در پای الواح ، نام نسخه بردار ، موضوعیت متن وغیره )  

·        آثار باستانی  :  ابنیه ، شهرها ، نقاط مسکونی ، الواح سنگی ، کتیبه های صخره ای و... اکثر آثار کشف شده در باره بین النهرین در موزه لویر فرانسه ، موزه بریتانیا ، و موزه برلن نگهداری می شود ، چناچه الواح کتابخانه آشوریان امروزه در موزه بریتانیا قرار دارد .

·        اسناد مکشوفه میخی در خارج از بین النهرین ( به ویژه در مصر ) که در ارتباط با بین النهرین است . بعنوان مثال در سال 1887 بطور اتفاقی مشهور ترین الواح میخی توسط یک کشاورز مصری در " تل الامرنه " کشف شدند که مربوط به روابط مصر وامپراطوری بابل در قرن چاردهم قبل از میلاد اشاره دارند [5]. راز طوفان نوح زمانی روشن شد که لوح یازدهم منظومه سومری " گیلگمش" توسط باستان شناس انگلسی « سیدنی اسمیت » در سال 1279ه.ق خوانده شد [6].

 آدم و حوا از نظر باستان شناسان

 طبق تحقیقات باستان شناسان ، انسان های اولیه در شهر های معروف بین النهرین ظهور کردند . قراین در تورات دلالت دارند که بهشت عدن در بین النهرین بوده است . گزارشات باستانشناسی واقعیت آدم وهوا ونشات آن دو را از بین النهرین ثابت می کند [7]. داستان آدم وهوا در 1700 سال قبل از میلاد مسیح در تورات نوشته شده است ، اما اکنون باستان شناسان به آثاری دست یافته اند که این داستان را در حدود 2000 سال دیکر به عقب بر می گرداند . این آثار را باستان شناسان در خرابه های شهر " نیپ پور " یافته اند که مذهبی ترین شهر است که بشر آن را بنا کرده است . وبیش از 6000 سال قدمت دارد [8] . این آثار قطعه ای از سفال است که در آن تصویر مرد وزن نقش شده که با چهره غمگین در حال خارج شدن از بهشت هستند و در پشت آنها افعی بزرگ آن دو را دنبال می کند . باستان شناسان عقیده دارند که آن دو آدم وهوا هستند وطبق تحقیقات صورت گرفته روی این سفال ، تصویر گران که این نقش را روی آن حک کرده اند ، در حدود سال 3700ق.م یعنی نزدیک به 5700 سال پیش زندگی می کردند .

آثار دیگر راجع به داستان آدم وهوا ، سفالی است که در " کوش " کشف شده که با خط میخی داستان آدم وهوا را نوشته است . پژوهشگران آثار باستانی معتقدند این خطوط نشانگر آن است که عبرانیان این داستان را از بابلیها و سومری ها نقل کردند . این لوح هم اکنون در موزه بریتانیا نگهداری می شود [9].

 طوفان نوح

  تا اواخر قرن 19 همه فکر می کردند که تورات قدیمی برین منبع داستان طوفان نوح است . اما اکتشافات جدید در سال 1854 به نسخه از روایت بابلی در مورد طوفان نوح دست یافت . از 1889 تا 1900 یک هیئت آمریکای حفاری های در شهر " نیپ پور " انجام دادند که منجر به کشف لوح های شد که مربوط به داستان طوفان نوح بود .

از نوشته های سومری برمی آید که داستان طوفان نوح تقریبا درعهد پادشاه مشهور بابل " حمورابی " ( 1728 – 1688 ق.م ) نگارش یافته است وخود داستان به زمان قبل از سومری ها بوده است . در سال 1853 " رسام " H. Rassam  یک لوحه از کتابخانه " آشور بانیپال " ( 668 – 626 ق.م ) را باز خوانی کرد که مربوط به طوفان نوح است . در سال 1872 باستان شناس دیگری بنام " سیدنی " به اشعار از " گیلگمش " در 12 لوح دست یافت که یازدهمین لوح آن در باره طوفان نوح است [10]. تورات محل فرود کشتی نوح را کوه های آرارات ذکر کرده است [11] وآن " کوه ماسیس " در ارمنستان است . در سال 1953 باستان شناسان روسی در وادی قاف مشغول حفاری بودند که به چند تخته قطور پوسیده بر خورد کردند که بعد ها معلوم شد قطعات جدا شده از کشتی نوح است . این حفاری دو سال دیگر به طول انجامید تا اینکه تخته دیگرکشف شد که بصورت لوحی کهن ترین خطوط بر روی آن منقوش بود بی آنکه پوسیده باشد.این لوح ها درموزه مسکو درمعرض دید جهان گردان است  تحقیقات بعدی باستان شناسان روسی وچینی ثابت کرد که این الواح مربوط به کشتی نوح است [12].

 جغرافیای تاریخی هجرت ابراهیم (ع)

ابراهیم (ع) با ستاره پرستان و مشرکان سرزمین بابل احتجاج کرد و آنان را از شرک وبت پرستی به سوی یکتا پرستی فراخواند ، اما آنها نه تنها قبول نکردند که توطئه ای برای از بین بردن ایشان انجام دادند اما خداوند توطئه آنها را ناکام گذاشت وچون ابراهیم (ع) از هدایت آنها نا امید شد تصمیم گرفت  سر زمین شرک وکفر را ترک کند وبه سوی شهر های دیگر مهاجرت نماید . تحقیقات تاریخی مسیر مهاجرت ابراهیم (ع) را مشخص کرده است که شهرهای : اور ، کوفه ، کربلا ، قدس ، مصر ، ومکه بوده است .

در قصص اسلامی آمده است که ابراهیم (ع) بعد از کربلا به بابل آمد ودر همین شهر ازدواج کرد وسپس به کنعان مهاجرت نمود [13]. نام قدیم بابل " شنعار " بود ونمرود پادشاه معاصر حضرت ابراهیم در آن سکونت داشت وفرمانروای می کرد .

حضرت یونس در نینوا

حضرت یونس رسول از طرف خدا برای مردم بابل ونینوا بود . خداوند اورا به نینوا پایتخت آشور در سرزمین موصل که مردمش بت پرست بودند فرستاد . یونس مردم را بسوی یکتا پرستی دعوت کرد اما مردم گوش به حرف او ندادند . یونس بعد از این واقعه دل سرد شد ومردم را به عذاب الهی هشدار داد وخود با فرض اینک ماموریتش را انجام داده است ، بدون اذن الهی آن شهر را ترک کرد . باید گفت که نینوا پایتخت آشور بود که حدود 300 سال قبل در تاریخ ظهور یافتند . خرابه های این شهر همچنان تا امروز در کنار دو روستای " کورنجک " و "قریه بنی یونس " بر قرار است . هنگامیکه شهر نینوا ویران گشت ، کتابخانه غنی آن زیر خاک مدفون شد تا اینک در قرن 19 توسط " لایارد " انگلسی کشف شد . گفتنی است که آشوریان توسط " ماد ها " که پیتخت شان هنگمتانه بود منقرض و نابود شدند .

جغرافیای تاریخی مسیر یونس (ع) 

یونس بعد از نا امیدی از هدایت شهر ومردم نینوا آنجا را ترک کرد وعازم " یافا " که امروزه بخش از فلسطین است گردید . او در بندر یافا رفت تا سوار کشتی شده ازطریق در یا رهسپارترشیش شود [14]. ترشیش سرزمین بوده است در ساحل شرقی افریقا ونیز شهر وبندر معروفی در جنوب اسپانیا به نام " فرطجنه " که دارای کالاهای نفیس ومعدن نقره وآهن بوده است . همچنین ترشیش نام قریه است در لبنان که دارای آثار قدیمی می باشد [15]. یونس سوار کشتی شد در مسیر ، دریا طوفانی گردید ، طبق معتقدات ، ملاح گفت باید یک بنده فراری در اینجا باشد ، قرعه زدند چند بار بنام یونس افتاد ، برای نجات کشتی ، اورا به در یا افکند ، فورا نهنگی بزرگی که در آن حوالی بود ، او را در کام خود قرار داد .

یک مکتشف اروپای بعد از سالها تحقیق به این نتیجه رسیده که نوعی ماهی که یونس را بلعید ، نهنگ بهنام " غضروفی " است که 15 متر طول دارد ودر دریا بندرت دیده می شود [16].

قبر یونس 

در " الخلیل " شهری که در فلسطین قرار دارد قبر است که گفته می شود قبر یونس (ع) است و همچنین قبر پدرش " متا " نیز در آن جا است [17]. اما " جیمز هاکس " احتمال می دهد که قبر یونس در نینوا در محل نبی یونس باشد . وی می نویسد قبر یونس در جانب غربی تل واقع شده وجانب شرقیش مقبره مسلمانان است [18] .

این بود بخش از باستان شناسی وجغرافیای تاریخی قصص قران که فقط بطور اختصار انبیاء که در سرزمین بین النهرین ظهور کردند را بیان کرده است . اما این داستان سر دراز دارد ، پرداختند به تمامی جغرافیای تاریخی مورد اشاره در قران ، در حوصله این قلم حد اقل در این زمان نیست وفرصت کافی وزمان زیاد را یرای تحقیق وپژوهش می طلبد . برای ایضاح مطلب ، سر فصل های برای پژوهش های بعدی در این موضوع ارائه می گردد تا کمکی باشد برای محققین . این موضوعات شامل مناطق فینیقیه چون : سوریه ، لبنان ، فلسطین ، اردن ، ( که پیامبران چون : نوح ، لوط ، هود ، شعیب ، موسی ، هارون ، ایوب ، یوشع ، داود ، سلیمان ، در آنجا زندگی کردند ) مصر ( ابراهیم ، یوسف ، عبور بنی اسرائیل از دریا ، فرعون معاصر حضرت موسی در مصر ، کشف جسد مومیای شده " رامسیس دوم " فرعون زمان حضرت موسی ، اقامت عیسی در مصر ) عربستان (که بقولی فرود گاه آدم وهوا بوده است ، جده شهر که مدفن حضرت هوا است ، کوه ابوقبیس که مسکن ومدفن آدم وشیث است ، مکه محل اسکان ذریه ابراهیم (ع) ، آثار از پیامبر اسلام واهل بیتش (ع )، احقاف وسبا که سرزمین قوم عاد ومحل قبر ومدفن حضرت هود است وداستان قوم سبا در آن اتفاق افتاده است .

نتیجه گیری

شناخت جوامع قدیم وتمدنهای شکل گرفته وفروافتاده وتحلیل علل انحطاط وسقوط آنها می تواند موضوع علوم مانند تاریخ وجامعه شناسی باشد . این دو علم در واقع حول محور یک موضوع می چرخد وآن بررسی وشناخت جوامع است منتها علم تاریخ به بررسی وفکتولوژی جوامع گذشته می پردازد ، جامه شناسی به شناخت جوامع زمان حال همت می گمارد . به همین دلیل است که بعض از اندیشمندان علم تاریخ را مادر جامعه شناسی می داند . " دورکیم " جامعه شناس فرانسوی معتقد است تاریخ باید میکروسکوب جامعه شناسی باشد [19]. منظور دورکیم این نیست که تاریخ باید امور ریز وخرد را درشت نمایی کند ، بلکه منظور آن است که تاریخ باید ابزاری باشد که به کمک آن ساختار های غیر قابل رؤیت چشم معمولی ما کشف شود . در مورد کارای تاریخ وتاثیر آن در بالندگی فکری انسانها ، دودیگاه مختلف مطرح شده است ، این دو دیدگاه متضاد نسبت به تاریخ در قرن بیستم حاکم بود که هنوز هم است ومورد استفاده غرب پسا مسیحی می باشد :

1-    طبق این دیدگاه تاریخ نقش برجسته در پیشرفت علمی در قرن بیست داشته است ، نگرش به تاریخ کلان نگر ودرجه یک بوده است چون در این قرن تالیف تاریخ جهان در آن ممکن شد وتمدنهای : هند ، چین ، مصر ، ایران ، مکزیک ، جهان غرب ، پولینزی ، مطالعه تطبقی یونان وروم باستان با اروپای قرون وسطی ودوره مدرن مورد باز شناسی قرار گرفت .

2-    نظر معترضان روشنفکر قرن بیستم که از چشم انداز کلی وجهانی مذکور رویگردان  ومعتقدند که تاریخ هیچ گونه سر مشق والگوی ارائه نمی دهد واین تنها خود ماهستیم که بافت وزمینه تاریخ را می سازیم . تعبیر معرفت شناسانه دیدگاه مذکور در این عبارت مشهور بیان شده است که :

« آنچه که از تاریخ می آموزیم این است که نمی توان چیزی از تاریخ آموخت »

اما وقعیت این است که تاریخ گنجینه پر بهای است که سرمایه عظیم برای انسانها وجوامع تلقی می شود ، به همین جهت است که قران اهتمام خاص به تاریخ ورویدادهای آن دارد تا از این راه به پویشمندی تاریخ کمک کرده ، دگر گونی های تاریخی دینامیک را در مقایسه با ساختارهای ایستا وفاقد تحرک مورد باز بینی وباز شناسی قرار دهد . البته روشن است که قران یک کتاب تاریخی  وجامعه شناسانه نیست بلکه پرداخت قران به تاریخ ، جنبه آموزشی ، عبرت دهی ،والگو پردازانه می باشد و وقتیکه تمدن های بزرگ مانند فینیقیها ، وسومری ها واقوام تاثیر گزار همچون قوم سبا واحقاف در قران مورد تاکید قرار می گیرد ، یا اشاره قران به به جسد فرعون مصر " رامسیس " دوم ، هزارو چهارصد سال قبل از کشف آن ، ایمان هر انسان عاقل وصاحب خرد را به کتاب بزرگ دوچندان می کند وانگزه ای می شود برای تفکر در پدیده های تاریخی واتفاقات تلخ وشرین آن .    

 


[1] .    دانشنامه جهان اسلام ، حرف ب ، جلد چهارم ، ص 42.

[2] .  وان کثیرا من الناس عن آیاتنا لغافلون . سوره روم – آیه 42 .

[3] .  عبد الحی حبیبی ، مقاله " آیا کلمه هزاره قدیم است " مجله آریانا ، چاب کابل ، سال 1968 .

[4] .  گروه فرهنگستان بورداس ؛ دایرة المعارف تاریخ عمومی ، ترجمه محمود بهفروزی ، ذیل : /D/d934.2

[5] .  همان منبع ، /c934.1

[6] .   دانشنامه جهان اسلام ، جلد چهارم ، حرف ب ، ص 501 – 509 .

[7] .   مجله الهلال ، ماه مه 1933 ، ص936 به نقل از : بی آزار شیرازی ، ص 19 .

[8] .   J.P . peters , or E xplorations on the E uphrates ,2vols ,1897

[9] .   مجله الهلال ، قاهره ، شماره 2 ، سال 34 ، ص 195 – 196 .

[10] .  M . F .Unger Bible Dictionary ,p 371

[11] .  تورات ، سفر پیدایش – 8: 4

[12] .  بی آزار شیرازی ؛ باستان شناسی قصص قران ، ص 45 .

[13] .  خزائلی ؛ اعلام القران ص239 .

[14] .  دایرة المعرف فارسی ، ج 3 ، ص 3346 .

[15] .  اعلام المنجد ، ص185 .

[16] .  بی آزار شیرازی ، ص 90 .

[17] .  عبدالوهاب النجار ؛ قصص الانبیا ، ص356 .

[18] .  جیمز هاکس ؛ قاموس کتاب مقدس ، ص 902 .

[19] .  تاریخ نگاری وجامعه شناسی تاریخی ، ترجمه هاشم آقاجری ، ص 199 .